240 241 Zwanenwater met rondom struikgewas en geboomte, dat aangelegd was in de zgn. Engelse landschapsstijl, die in de vorige eeuw (na de Franse tijd!) mode was. We vermoeden dan ook, dat de duiventoren een onder deel was van die aanleg. Volgens mevrouw Livestro, cultuurhistorica in Amersfoort, is de tuin van Heiligenberg aangelegd in de vorige eeuw door de tuinarchitecten Van Lunteren en Zocher. De laatstgenoemde heeft in Utrecht veel plantsoenen aangelegd en kwam in 1836 met de stad Amersfoort in contact, waar hij in 1842 zijn eerste opdracht kreeg. Heeft Zocher in die tijd de tuin bij Heiligenberg aangelegd en toen ook de duiventoren daarbij laten plaatsen? Helaas konden we dat niet bevestigd krijgen. In een artikel in het maandblad Heemschut (1978) wordt de I.R.B.D.N. genoemd: Instituut voor Registratie en Bevordering van de Duiventil- architectuur in Nederland. Die moeten toch iets weten? Op mijn schrij ven aan dit instituut krijg ik echter geen antwoord. Inmiddels ter ziele gegaan? Dan naar het Registratiekantoor van het Kadaster te Utrecht. Dat geeft een eerste houvast. Op kaart sectie E blad 1 C no 60 van 20 april 1876 staan op het betreffende gedeelte twee percelen geruit aan gegeven. Hierin zijn de nummers 779 en 780 rood ingekleurd. No 779 is duidelijk de duiventoren. Dus: gebouwd in 1876 of eerder! Bij een later bezoek aan het Kadaster worden tegenstrijdige verklaring en gegeven over de rode inkleuring (pas gebouwd, voor de belasting, voor nadere beschrijving). Helaas zijn geen kaarten vóór 1876 aanwezig. Die moeten op het Rijksarchief (ook te Utrecht) aanwezig zijn. Daar laat men de oudste kadasterkaart uit 1832 zien: geen duiventoren. Op een onduidelijke minuutkaart uit 1845 evenmin. Is de toren na 1832 (resp. 1845) gebouwd? Op advies van het Rijksarchief duik ik in de archiefkelder van de ge meente Leusden: alle jaarstukken tussen 1870-1880 nagegaan onder de agendering: jaarlijkse opgave van stichting, herbouw, bijbouw e.d. Deze opgaven werden bijgehouden t.b.v. de directe belastingen en be waarder van de hypotheken. Geen resultaat. Vóór 1870 zoeken heeft geen zin: deze administratie was toen pas ingesteld! Nogmaals naar het kadaster: nu proberen via werkkaarten en overdrachts registers wijzer te worden. Werkkaart no 60 met perceel 779 geeft als oppervlakte 9 ca. wat precies klopt met de huidige afmetingen. Belang rijker is een registratieacte van een boedelscheiding d.d. 13-12-1858. In deze zeer uitgebreide acte over Heiligenberg komt bij de inventa risatie de volgende zinsnede voor: "nommer Zestig 60 toren groot twee en vijftig roeden twintig ellen - 52 20". Dus de toren stond er in 1858 al! (de maten slaan nu op het omringende land). Ik krijg ook nog een kaartje uit 1838 te zien, waar de toren niet op staat. De conclusie is duidelijk: tussen 1838 en 1858 is de duiventoren ge bouwd. Helaas blijkt het jaartal 1838 niet absoluut betrouwbaar te zijn. Op nieuwe kaarten is de duiventoren n.l. ook niet aangegeven, terwijl die toen wel bestond. Is er bij de nieuwe kaarten slordig heid of nonchalance opgetreden? Dit kan echter ook in 1838 gebeurd zijn. Op het Kadaster zijn geen overdrachten (verkopen) gevonden tussen 1832-1858. Oudere kaarten liggen op het Rijksarchief, maar die blij ken zeer moeilijk toegankelijk te zijn als er geen exacte gegevens voorhanden zijn. Wel krijg ik een aantal tips: a. Mevrouw Willmer van het Gemeentearchief te Utrecht heeft een boek je geschreven over duiventorens. Het boekje was ons wel bekend, maar we hoopten dat zij meer wist dan in haar boekje beschreven was. Dat was helaas niet het geval. Zij verwijst mij op haar beurt naar een deskundige op het gebied van tuin/parkaanleg in Wageningen. Zij kent wel de tuinarchitect Zocher maar een duiventoren is van hem niet bekend. b. Van Heiligenberg is een huisarchief, dat in beheer is bij baronesse H.A.van Hardenbroek-Snouck Hurgronje op het kasteel te Cothen. Hierover later meer. c. Op het gemeentearchief in Leusden moeten leggers per artikel aanwe zig zijn vanaf 1832 tot ca. 1980, waarop de eigenaars aangegeven zijn. In het gemeentearchief blijken echter geen leggers te vinden te zijn. Bij verdere navraag wordt gemeld, dat het bestand oude kadasterkaarten slecht toegankelijk is, omdat alles door elkaar ligt. Een gemeentelijke archiefbeheerder, die dit zou moeten verbeteren, ontbreekt helaas in de gemeente. Toch in het gemeentearchief de jaren 1833-1847 nagegaan, maar er is weinig te vinden over nieuwbouw. Het wordt zoeken in de speld- hooiberg verhouding! Wel blijkt, dat er in 1844 een overstroming in Leusden heeft plaats ge vonden, die veel schade toebracht, maar dat is een ander onderwerp. Informatie bij Flehite, Monumentenzorg, grondbedrijf en afdeling Monu menten gemeente Amersfoort levert alleen vriendelijke welwillendheid op. Ook op het Gemeentearchief van Amersfoort is men behulpzaam, maar he laas geen bouw van een duiventoren. Een tip van één van de commissieleden zet mij weer op het spoor van het huisarchief van de familie Van Hardenbroek. Deze familie was immers

Digitaal tijdschriften archief - Archief Eemland

Historische Kring Leusden | 1989 | | pagina 9